موکورمایکوزیس بیماری نسبتاً حاد و کشنده­ ناشی از قارچ­های مختلف موکورال بوده که سریعاً توسعه یافته و اخیراً به علت بیماری کووید19 با نام بیماری «قارچ سیاه» بر سر زبان­ها افتاده است. این قارچ­ها در طبیعت فراوانند و از طریق سینوس­های اطراف بینی، کاسه چشم، برونش، دستگاه گوارش یا پوست وارد بدن شده و از طریق خون، خود را به اندام­های داخلی می رسانند. این قارچ­ها در حالت عادی که سیستم ایمنی فرد سالم است، بیماری­زا نمی­باشند اما در صورت بروز بیماری­های تحلیل برنده مانند دیابت، سل، سوختگی، انواع سرطان خون و نیز سوء تغذیه که ایمنی فرد دستخوش تغییر می­گردد، بیماری ظاهر می­گردد. همچنین، در پی درمان­های سرکوب کننده ایمنی مانند استفاده طولانی مدت از داروهای کورتیکواستروئیدی (به اصلاح کورتون) عفونت ایجاد می شود.

عامل بیماری و انتشار

تمامی قارچ­های این رده محدود به منطقه جغرافیایی خاصی نبوده و در سراسر جهان پراکنش دارند. به لحاظ بیولوژیک، این قارچ­ها در طبیعت روی مواد قندی، در حال فساد و فضولات به سرعت رشد کرده و هاگ (اسپور) آنها به میزان بسیار زیاد در هوا پراکنده می­شود. بنابراین، به نظر می­رسد که انسان­ها در تمامی نقاط کره زمین دائماً با هاگ این قارچ در تماس هستند. با این حال، بیماری قابلیت انتقال از انسان به انسان یا حیوان به انسان را ندارد. اشکال مختلف بیماری وابسته به عوامل مستعد کننده خاصی هستند؛ به عنوان مثال، سوختگی، جراحی و ناتوانی موضعی یا عمومی با فرم جلدی بیماری مرتبط است، سوء تغذیه با فرم گوارشی، دیابت اسیدوتیک با فرم بینی-مغزی (رینوسربرال) و سرطان خون با فرم ریوی مرتبط می شود..

تظاهرات بالینی

بیشتر موارد بیماری در افراد با دیابت کنترل نشده در مرحله اسیدوز مشاهده می­شود

1) فرم بینی-مغزی (رینوسربرال): این فرم با دیابت حاد مرتبط بوده و در صورت عدم تشخیص به موقع منجر به مرگ فرد می­گردد. افراد نوجوان (عمدتاً زیر 19 سال سن) درگیر این فرم می شوند. البته این بیماری در کودکان شیرخوار و افراد مسن نیز گزارش شده است. عفونت عمدتاً از سینوس­های مجاور بینی یا ندرتاً از طریق حلق شروع می شود. محل اصلی عفونت بینی، کاسه چشم و سپس مغز و پرده مننژ است. به همین دلیل، سردرد شدید در پیشانی و تب و لرز از عوارض متداول بیماری است. ممکن است در بینی ترشحات سیاه رنگ و غلیظ دیده شود و احتمال سینوزیت و یا فیستول سقف دهان نیز وجود دارد. درگیری چشمی گاهاً منجر به پایین افتادن پلک بالا، فلج عضلات چشم و حتی نابینایی می­شود. سرانجام با درگیری عروق خونی بزرگ توسط قارچ­ها، کاهش خونرسانی موضعی و اصطلاحاً انفارکتوس (سکته مغزی) رخ داده که از عوارض آن اغماء یا مرگ طی 7 الی 10 روز خواهد بود.

2) فرم ریوی: این فرم از بیماری بیشتر در بیماران مبتلا به سرطان خون و گاهاً در افراد دیابتی مشاهده می­شود. علائم شامل تب، خلط خونی و درد قفسه سینه، التهاب ریه، التهاب برونش (برونشیت)، لخته شدن خون و انفارکتوس می­باشند.

3) فرم گوارشی: این فرم از بیماری با سوء تغذیه مرتبط دانسته شده است. علائم بیماری بسته به محل عارضه متفاوت است و اسهال، لخته شدن خون، استفراغ خونی، مدفوع خونی و زخم مخاطی دستگاه گوارش گزارش شده ­اند. احتمال درگیری معده، روده و کیسه صفرا نیز وجود دارد.

4) فرم جلدی یا پوستی: در موارد سوختگی عمدتاً فرم پوستی دیده می شود. بیماران مبتلا به سوختگی که دچار فرم جلدی موکورمایکوزیس شده­ اند، احتمالاً با مصرف آنتی بیوتیک­ها از عفونت­های باکتریایی در امان مانده ولی تنها به دلیل عفونت قارچ سیاه از پا در می­آیند.

پیشگیری

اقدامات پیشگیرانه شامل استفاده از ماسک در مناطق گرد و غبار، جلوگیری از تماس مستقیم با ساختمان های آسیب دیده از آب و دارای پوسیدگی و قارچ زدگی و محافظت از پوست، پا و دستها در مواردی که در معرض خاک یا کود دامی مانند باغبانی یا برخی کارهای خاص در فضای باز باشد است.

در گروه‌های پرخطر مانند افرادی که پیوند عضو داشته‌اند داروهای ضد قارچ ممکن است به عنوان پیشگیری تجویز شود. همچنین، افرادی که به مدت طولانی داروهای سرکوب کننده ایمنی دریافت می­کنند، بایستی از نظر عفونت قارچ سیاه تحت مراقبت مجدانه باشند. نظارت دائمی بر مخازن آب کپسول­های اکسیژن نیز بایستی در دستور کار قرار گیرد؛ این کپسول­ها که به ویژه در دوران پاندمی بیماری COVID-19 یکی از پر مصرف ترین اقلام بهداشتی هستند، همواره باید به دقت استفاده شوند به نحوی که برای تامین منابع آب این مخازن بایستی از آب مقط استریل و تمیز استفاده شود تا بروز هرگونه عفونت قارچی را به حداقل برساند.

رفرنس: قارچ شناسی دکتر شهلا شادزی

دکتر بهاره کردی

دکترای تخصصی انگل شناسی